KADER, ÖZGÜR SEÇİM VE ASTROLOJİ

KADER, ÖZGÜR SEÇİM VE ASTROLOJİ Kader, insanlık tarihi boyunca üzerinde en çok tartışılan ve kafa yorulan konulardan biri olmuştur. Tarihsel sürece baktığımızda, kader algısının Antik Yunan’dan günümüze kadar büyük değişimler geçirdiğini görürüz. Epik şair Homeros’un İlyada ve Odysseia destanlarında kader, daha çok tanrılar tarafından şekillendirilen ve onların iradesine göre değişebilen bir olgu olarak karşımıza çıkar. Tanrılar insan hayatına doğrudan müdahale ederek savaşların sonucunu ve olayların akışını belirlerler ve istedikleri gibi değiştirirler. Örneğin Tanrıça Athena ve Hera, kimliğini gizleyerek olay örgüsüne yön veren başlıca figürlerdendir. Homeros’un çağdaşı olan ve didaktik anlatımıyla öne çıkan Hesiodos’a göre ise Zeus’un üzerinde dahi ilahi bir güç vardır ve kader bizzat o güç tarafından yazılır. Hesiodos, Theogonia adlı eserinde Moiralardan, yani “kaderin kızlarından” bahseder. Doğum ile ölüm arasındaki yaşamı düzenleyen Moiralar, insanların değiştiremeyeceği ilahi kaderi belirlerler. Üç Moira’nın görevleri birbirinden farklıdır. Lachesis geçmişin, Klotho şimdinin, Atropos ise geleceğin şarkısını söyleyerek insanın kader ipliğini eğirir, biçer ve zamanı gelince keserler. “Moira”, “payına düşen” ya da “nasip” anlamına gelen Meiromai fiilinden türemiştir. Bu payın hangi kriterlere göre dağıtıldığı insan için tam bir gizemdir. Kimin neyi “hak ettiği” bir ölümlünün payına mutluluk mu yoksa keder mi düşeceği tamamen belirsizdir. Dolayısıyla bir kişinin kötü talihinin ardındaki neden ne çözülebilir ne de tartışmaya açılabilir. Öyle ki, tanrıların bile önünde boyun eğdiği bu mutlak güç için “kaçınılmaz olan” ile “hak edilen” arasında hiçbir fark yoktur, yazgı neyse, adalet de odur. Antik Yunan tanrıları bile yeri geldiğinde Moiraların belirlediği bu mutlak düzen karşısında çaresiz kalır. Stoacılara göre kader; evreni yöneten evrensel akıl, yani Logos tarafından belirlenmiş rasyonel ve zorunlu bir düzeni anlatır. İnsan bu düzenin dışında değildir; aksine onun bir parçasıdır. Ancak Stoacılar önemli bir ayrım yaparak, kontrolümüz dışındaki olayları kader olarak kabullenmeyi, buna karşılık bu olaylara verdiğimiz içsel tepkileri ve ahlaki seçimlerimizi yönetmeyi savunurlar. Doğada ilahi bir yasa vardır ve tüm varlıklar bu iradeye tabidir. Onlara göre Tanrı tektir ve her zaman aynı kusursuz biçimde iş görür; bu nedenle doğadaki döngünün sonsuz tekrarı kaderin kendisidir. Onların meşhur yaklaşımı bunu çok iyi özetler. “Sebepli olan, sebepsiz olandan daha mükemmeldir ve evrende sebepsiz hiçbir şey yoktur.” Platon ise kaderi, insanın özgür iradesiyle harmanlayarak açıklar. Er Mitosu’nda o da Moiralardan bahseder, ancak önemli bir fark ortaya koyar: Ruhlar, Lethe (Unutuş) Irmağı’ndan içip her şeyi unutmadan önce, dünyada yaşayacakları hayatı kendileri seçerler. Platon’a göre en zor sınav da budur; kötülüğü veya iyiliği seçme özgürlüğü kişinin kendi elindedir. Buradaki temel amaç, ölmeden önce hayatı en bilge şekilde yaşamak ve doğru tercihler üzerine düşünmektir. Platon’a göre Tanrı kötülüğü amaçlamamıştır; “kötü” “iyi”nin değerinin bilinmesi için vardır. İnsan, seçim yaptığını unutarak doğar ve tüm yaşam yolculuğu aslında bu seçimi “hatırlamak” üzerine kurulur. Kader, insanın ruhsal gelişimi için bizzat seçtiği bir hayat senaryosudur. Er mitosunda rahip şöyle der: “Kader’in kızı bakire Lakhesis’in emrine kulak verin; değişken ruhlar! Yeniden ölümlü bir yaşama doğacaksınız! Sizi bir kader perisi seçmeyecek, kader perinizi kendiniz seçeceksiniz. Herkes sırayla kaderin kendine yön vereceği hayatı kendisi seçecek. İyiliğe gelince, onun bir sahibi yoktur; herkes iyilikten verdiği kadar pay alır. Ve herkes seçtiği hayattan kendisi sorumludur; Tanrı buna karışmaz.” Doğu düşüncesine geçtiğimizde, özellikle Hinduizm’de kader kavramı karma ile açıklanır. Karma, basit bir şekilde sebep-sonuç yasasıdır. Ancak bu tanım onun derinliğini tam olarak yansıtmaz. Çünkü karma, yalnızca dışsal eylemleri değil; düşünce, niyet ve duyguları da kapsayan çok katmanlı bir sistemi ifade eder. Düşüncelerimiz ve duygularımız boşlukta oluşmaz; onlar arzu, bağlılık ve aidiyet gibi içsel dürtülerimizden beslenir. Bu güçlü itki, dünyayı algılama biçimimizi, olaylar üzerine kurduğumuz mantığı ve sergilediğimiz davranışları şekillendirir. Zaman içinde bu tekrarlanan eylemler kemikleşerek alışkanlıklara dönüşür; ya aynı yolu izleyerek bu kalıpları güçlendiririz ya da onlara direnç göstererek etkilerini zayıflatırız. Mahatma Gandhi bunu kısaca şöyle ifade etmiştir: “Düşüncelerinize dikkat edin, sözlere dönüşürler. Sözlerinize dikkat edin, eylemlere dönüşürler. Eylemlerinize dikkat edin, alışkanlıklara dönüşürler. Alışkanlıklarınıza dikkat edin, karakterinize dönüşürler. Karakterinize dikkat edin, kaderinize dönüşür.” Her düşünce, her niyet ve her eylem bir sonuç doğurur. Bu sonuçlar sadece bu hayatımızla sınırlı değildir; geçmişimizden gelir, gelecekteki deneyimlerimizi şekillendirir. Karma çoğu zaman ödül-ceza sistemi gibi anlaşılır, ancak aslında denge ve uyum prensibidir. Evren, oluşan dengesizlikleri yeniden dengeye getirme eğilimindedir. Karmanın temel prensibi, hiçbir varoluşun tesadüfi olmadığı gerçeğine dayanır. Her sonuç, spesifik bir nedene muhtaçtır. Nasıl ki bir arpa tohumu yalnızca arpa verir ve ondan pirinç hasat etmek imkânsızsa, davranışsal boyutta da durum aynıdır: Erdemli ve yapıcı eylemler huzuru müjdelerken, yıkıcı ve bencilce seçimler acıyı beraberinde getirir. Bu anlamda karma, ruhun gelişimini sağlayan bir mekanizma olarak işler. Yani kader, başına gelen bir şey değil, zaman içinde inşa ettiğin bir süreçtir. İslam düşüncesinde önemli bir yere sahip olan kader anlayışı, kâinatta gerçekleşecek her şeyin zamanının, yerinin ve niteliğinin Allah tarafından ezelden bilinmesi ve takdir edilmesi olarak tanımlanır. Bu konu, İslam inancı açısından o kadar merkezi bir öneme sahiptir ki imanın altıncı şartını oluşturur. İmanın şartları sırasıyla şunlardır: Allah’a inanmak, meleklere inanmak, kitaplara inanmak, peygamberlere inanmak, ahiret gününe inanmak, kaderin; hayrın ve şerrin Allah’tan geldiğine inanmak. Bu anlayışa göre evrende meydana gelen her olay ister iyi ister kötü olsun Allah’ın bilgisi, iradesi, kudreti ve yaratmasıyla gerçekleşir. Ancak insan tamamen iradesiz kabul edilmez. İslam düşüncesinde, insanın tercih yapabilmesini sağlayan “cüz’î irade” anlayışı vardır. Allah, insana kendi ruhundan üflemiş ve ona bu küllî iradeden bir pay (cüz) vermiştir. Kişi hayrı ya da şerri seçme özgürlüğüne sahiptir; fakat seçilen fiillerin yaratılması Allah’a aittir. Cenâb-ı Hak bir ayette, “Allah hiç kimseye gücünün üstünde bir sorumluluk yüklemez” (Bakara 286) buyurur. Yani insan, ancak yapabileceği kadarından sorumludur. Kişi gücü yettiği hâlde gerekeni yapmaz ve suçu kadere yüklerse, bu onun gafletinden ve bilgisizliğinden kaynaklanır. Kâinatta bir yaprak bile Allah’ın izni olmadan hareket etmez. Yani her şey O’nun iradesiyle gerçekleşir. Ancak Allah’ın razı olduğu şeyler yalnızca “iyilik ve hayırdır.” Ayetlerde bu durum şöyle ifade edilir: “Allah zerre kadar haksızlık etmez.” (Nisâ 40) “Başınıza gelen her musibet, kendi yaptıklarınız yüzündendir. Ama Allah çoğunu da affeder.” (Şûrâ 30) Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî de bu ayetlerin anlamını destekler şekilde, insanın kendi iradesi kadar sorumlu olduğunu ve suçu kadere atmaması gerektiğini Mesnevî’sinde şöyle anlatır: “Eğer sana bir diken batmışsa, bil ki o dikeni sen dikmişsindir. Eğer yumuşak ve güzel kumaşlar içindeysen, o kumaşı da sen dokumuşsundur.” Kaderin ve kazanın gerçek anlamını tamamen kavramak insan aklını aşar. Çünkü biz olayları genelde sebepler üzerinden anlamaya çalışırız, arkasındaki derin hikmeti çoğu zaman göremeyiz. Bu mesele akılla tamamen çözülebilecek bir konu değildir. Ancak kişi, sınırlarını kabul edip daha derin bir teslimiyet geliştirdiğinde, bu anlayışta ilerleme kaydedebilir. Kaderin tüm sırlarını çözmek mümkün olmasa da insanın kendi yerini bilmesi ve ölçüyü koruması olgun bir ruhun işidir. Doğum haritası, kişinin yaşam koordinatlarını içeren gökyüzünün o andaki fotoğrafıdır, bir nevi değişmez bir plandır. Yani kişinin kaderini temsil eder diyebiliriz. Ancak zaman ilerledikçe gökyüzü hareket eder, transit etkiler gelir ve ilerletilmiş haritalar üzerinden yapılan yorumlar, kişinin yaşamındaki süreçleri ve dönüşümleri anlamamıza yardımcı olur. Şu soru burada kaçınılmaz hâle gelir: Eğer doğum haritası kaderse, o zaman özgür irade yani cüz’î irade nerede devreye girer? Şems-i Tebrizi’nin “Kader gayrete aşıktır” sözü, kader ve çaba arasındaki o ince bağa işaret eder. Yine Şems, “Kader yolun tamamını değil, sadece yol ayrımlarını verir. Güzergâh bellidir ama tüm dönemeç ve sapaklar yolcuya aittir” diyerek cüz’î iradenin önemini vurgular. Hazreti Muhammed’in “Deveni bağla, sonra tevekkül et” hadisi de tedbirin, takdirden önceki sorumluluğumuz olduğunu hatırlatır. Bu ifade, İslam’da tevekkül ve kader anlayışının temelini oluşturur; kadere inanmanın tembellik değil, aktif bir çaba ve tedbir gerektirdiğini açıklar. Bu hadis, kader inancı ile özgür irade arasındaki dengeyi kurar. İnsanın seçimleri rastgele değildir. Her seçim bir duygudan doğar ve bu duygular çoğu zaman geçmişten, hatta atalardan gelen aktarımlardan beslenir. Astrolojik olarak baktığımızda, bu duygusal mirası harita üzerinden okuyabiliriz. Örneğin Ay bilinç dışımızı, dürtülerimizi, Venüs arzularımızı, Satürn ise karmayı temsil eder. Güney Ay Düğümü’nü de geçmişten gelen alışkanlıklar ve eğilimler olarak düşündüğümüzde, kişinin hangi dürtülerle hareket ettiğini ve Mars’ını nasıl çalıştırdığını anlamak mümkün hâle gelir. Asıl kritik nokta burada başlar: İnsan, kendi içsel dürtülerinin farkına vardığında seçimlerini değiştirme gücüne sahip olur. Yani farkındalık, kaderin içinde özgür irade alanını açar. Bunu çok basit bir örnekle düşünelim: Bir futbol sahası hayal edin. Sahanın ölçüleri, kaleleri, işaretleri ve kuralları bellidir. Bu, kaderdir. Oyun bu sahanın içindekilerle oynanacaktır. Ama sahadaki oyuncunun nasıl oynayacağı tamamen kendisine bağlıdır. Aynı koşullarda biri öfkeyle hareket eder, diğeri sakin kalabilir. Biri mücadele eder, diğeri geri çekilir. Biri yavaş, diğeri hızlıdır. Biri elinden gelenin en iyisini yapar; diğeri sahanın kenarına oturup bekler… Yani oyun aynı, ama oynayış şekli farklıdır. Hayat da aslında tam olarak böyledir. İnsan bazı şeyleri seçemez: ailesini, doğduğu yeri, karşılaşacağı olayları… Bunlar kaderdir. Ama bunlara nasıl tepki vereceğini seçebilir. Ahlakını, tavrını ve eylemlerini belirleyebilir. Her ne kadar özgür irade herkese verilmiş olsa da bunu hayatın içinde eyleme geçirmek hiç de kolay değildir. Çünkü insan çoğu zaman alıştığı davranış kalıplarının dışına çıkmak istemez ve konfor alanını korur. Dolayısıyla genellikle dürtüsel olarak aynı davranış kalıplarını tekrarlar. Carl Jung’un da ifade ettiği gibi, bilinçli olarak temas etmediğimiz şeyler başımıza “kader” olarak gelir. Sanki dışarıdan geliyormuş gibi görünür; oysa o kaderin içinde bizim de bir payımız vardır. Çünkü evrende tesadüf yoktur. Karmadan gelen duygular, alışkanlıklar farkındalıkla aydınlandıklarında kişi tarafından yönetilebilirler. İnsan kendini kavradıkça ince ve derin bir dönüşüm yaşar. Hem kendi iç dünyasını hem de evrenle olan bağını farklı bir yerden deneyimlemeye başlar. Böylece çoğu zaman fark edilmeden işleyen o akışın, yani karmanın ve bilinçdışının etkisini yönetebilir. Kişi seçimlerinde özgürdür; fakat kendisi için belirlenmiş olan olasılıkların içinden seçim yapar. Bütün fiillerin sahibi Allah’tır. Cüz’î irade her zaman küllî iradenin içindedir. Gökyüzündeki gezegenler ise bu ilahi düzenin sembolik bir dili gibidir. Sonuç olarak şunu söyleyebiliriz: Kader sınırları çizer; özgür irade ise o sınırlar içinde nasıl yaşayacağımızı belirler. Astroloji, bu sınırları ve potansiyelleri anlamamıza yardımcı olan bir dil sunar. Yolları ve sapakları işaret eder, dürtülerimizi yorumlar. Bize yalnızca neler yapabileceğimizi değil, neleri yapamayacağımızı da gösterir. Nihai seçim, oyun alanı içindeki oyuncuya aittir. Ne şekilde davranacağına o karar verir. Astrolog Dane Rudhyar’ın dediği gibi: “Olaylar insanların başına gelmez, insanlar olayların başına gelir.” İdrak dolu seçimler yapabilmeniz dileğiyle. Kaderiniz güzel olsun. Faika Benefşe Orhun / Karma Astrolog